کردهای خراسان
 خلاصه‌ تاریخ کردهای خراسان. >>>

ادب و هنر
  در این قسمت از سایت، شعر و آثار ادبی کردی تقدیم است. >>>

زبان کردی

 "زبان کردی>>>
 دستور زبان و ادبیات کوردی‌(کورمانجی)(1)
 دستور زبان و ادبیات کوردی(کورمانجی) - (2)
 دستور زبان و ادبیات کوردی(کورمانجی) - (3)
 دستور زبان و ادبیات کوردی(کورمانجی) - (4)

مقاله ها
در این قسمت از سایت، مقاله‌ها تقدیم است. >>>

ملیتهای ایران فدرال


چالاکی: کنفرانس پاره ملت کرد در منطقه شمال خراسان; لندن – انگلیس.
در مورخه : Wednesday, June 10 @ 16:21:41 UTC

روز یکشنبه سی و یکم ماه می کنفرانس کردهای منطقهء شمال خراسان در محل مرکز مشاورهء کردهای مقیم انگلیس در لندن برگزار شد. سخنران کنفرانس آقای دکتر افراسیاب شکفته مطالبی ارزنده از تاریخ، زبان، فرهنگ، جمعیت و ... کردهای آن دیار را بیان داشتند.



روز یکشنبه سی و یکم ماه مئی کنفرانس کردهای منطقهء شمال خراسان در محل مرکز مشاورهء کردهای مقیم انگلیس در لندن برگزار شد. سخنران کنفرانس آقای دکتر افراسیاب شکفته مطالبی ارزنده از تاریخ، زبان، فرهنگ، جغرافیا، جمعیت و ... کردهای منطقهء شمال خراسان  را ایراد داشتند که شایان توجه حاضرین که از کردهای هر چهار پارچه کردستان و دیگر ملیتهای ایران بودند قرار گرفت.

این کنفرانس که حدود سه ساعت طول کشید به زبان کردی (کرمانجی) انجام شد که از طریق  پاور- پوینت به تصاویر فرهنگی، اجتماعی، تاریخی و چگونگی جابجایی آنان از شمال کردستان به منطقهء شمال خراسان، مزین شده بود. قطعاتی از موزیک بغایت زیبا همراه با ترانه های بسیار دلنشین کرمانجی خراسان در ابتدا و هنگام تنفس و همچنین در انتهای کنفرانس به صورت ویدئو کلیپ پخش شد که حاضرین را به وجد و سرور در آورد، و بطور کلی احساس بالندگی و افتخار جهت هویت والای کردی در سالن حکمفرما بود.

در پایان آقای دکتر افراسیاب شکفته به تمامی سئوالات حاضرین پاسخ دادند. شما می توانید متن این سخنرانی را که به زبان کردی (کرمانجی) با حروف لاتین آماده شده است را ذیلأ دنبال کنید.






Konfirans:
  Kurdên Xorasanê
 
 
DÎROK, ÇAND, ZIMAN, HERDNIGARÎ Û STIRANÊ KURDÊN XORASANÊ 
 
GOTARVAN: Dr. AFRASIAB SHEKOFTEH
CÎH:  KURDÎSH ADVÎCE CENTRE (KOMKAR), LONDON, UK
ROJ: YEKŞEMÊ  31/05/2009
DEM: Saet 15:30 – 18:30


Kurdên menteqa Xorasanê
(Bakûra rojhelat a Iranê)



Dîrok (Tarîx


Rûdan, ceng û bûyerên ko li ser xaka Kurdistanê di domahîya dîrokê da ji dema hatina îslam pêsh ve pêk hatine, sebeba perîşanî û veqetandin û ji hev pijiqandina xelk û netewa Kurd bûne.

Heke em bixwezin wan cengan yên mezin û dirêj bi rêzken, bi giştî 4 caran Kurdistan bi dijwarî hatiye bin êrîşa dijmin û neyarên zalim. Li her ceng û şeran da 2 forim xisaret û zerar pêk têne; A - yên fîzîkî / hişk ko xisareta canî, koçdan, xakî û welatî,  B - yên ne-fîzîkî / nerm ko xisareta çandî, civakî, ferhengî û zimanî pêk tîne

1- Kurdistan li sedsala 7an (qerna 7an a zayînê) ji aliyê Ereban (yên menteqa Hicazê) bona belav kirina ol û dîna îslam hate bin êrîşa wan.

Hezret Mihemed îbn Ebdolah li sedsala 6an (sala 571an a zayînê li Hicaz ji dayîk bû / hate donyayê). Li emir û temena 40 salî (sala 611an ya zayînê) dest bi dewet û belav kirina diyaneta îslam li hundir Hicazê da kir. Hezret Mihemed li sala 632ane zayînê da mir, lê yên ko bi pê ola wî ketin ji dû wî da rêça wî girtin ber xwe û bona belav kirina îslam li herêm û navçên dormadorî xwe êrîş kirin. Yek ji wan jî xaka Kurdistanê bû. Lê êrîşa wan bi ser Kurdan weqes pîroz nebû ji ber ku em îro jî dibînin ko hinek ji Kurdan misilman nînin.



2- Kurdistan li sedsala 13an û 14an (qerna 13an û 14an a zayînê) ji aliyê xanedana Miqolan (Mongols / Hulagoxan û Çengîzxanê miqol û yên pê wî) hate bin êrîşeke mezin. Li Kurdistanê wilayeta Şehri-zûr, Hewlir û menteqa Diyarbekir li sala 1350an ya zayînê ji ber zilim û perîşanî yên Miqolên zalim hate xaret û talan kirin herwiha birek ji xelkê Kurd helaket kirin û yên man jî revîne ser çiyan.




3- Kurdistan li sedsala 15an (qerna 15an a zayînê) ji aliyê Teymûr gûrkanî – Leng (Teymûrxanê Kulek Efqanî û yên pê wî) hate bin êrîşeke gir. Wan ji bo serketin û zeft kirina menteqa Qefqazê divê ji riya Kurdistanê da derbasî Qefqazê  bibûna. Wan menteqa Diyarbekir û Cizîre bindest kirin herwiha xisaret û zirareke zehf dan Kurdistanê û helaket  û derd û êş û tengasî  anin serê Kurdan.



4- Kurdistan li sedsala 16an û 17an (qerna 16an û 17an a zayînê) ji aliyê Osmaniyên Tirk û Sefeviyên Iranê hate bin êrîşê. Bi taybetî li navbeyna sala 1510an ta 1640ane zayînê (nêzîk li 130 salan) belkî 20 ta 25 şer û ceng yên qiçik û gir di navbera Osmaniyan û Sefeviyan da çê bûne. Li wan 130 salan da Kurd daîm û hertim li bin tengasiyê, xemgîniyê, êş û helaketê bûne.Wan şeran gelek Kurd bê cih û mekan kirin (hinek jî cih bi cih kirin) û gelek Kurd jî rû li qorbetiyê û sirgûnê xistin
.



Li wê demê bû ko ew bela reş a cudakirin ji Kurdistanê anîne serê kal û pîrên me (Kurdên Xorasanê) û nêzîk li 60,000 malbatên Kurd dan bi koçkirin û ji Kurdistanê (Kurdistana Bakûr) veqetandin û şandine derevay Kurdistanê. Li dawîya sedsala 16an (1598an a zayînê) ji Kurdistanê şandine Qefqazê (ji rêya Nexcevanê) û li destpêka sedsala 17an (1610an ya zayînê) ji qefqazê şandine menteqa Xorasanê (ji rêya Rûdbar û Weramînê).

Li wê demê Qefqaz li bin hikûmeta Împeretorî ya Îranê bû. Ew Kurdên ko bi zorê û  zulma zordaran û dîktatoriya Shah Ebass Sefevî şandine Qefqazê (bi taybetî menteqa Qerebaqê) ji bo demekê li wir dagirtin (ji sala 1598an ta 1605an ya zayînê). Li sala 1605an ya zayînê ji wir dan rakirin û ji riya Weramînê (li rojhelata Tehranê) şandine Xorasanê, li sala 1610an ya zayînê gihiştine Xorasanê .








Ew Kurdên ko ji Kurdistana Bakûr şandine Qefqazê piranî ji deverê Gola Wanê bûne. Wê demê wan li wir koçberî dikirin bi taybetî ji menteqa Mîrayetiyên (konfidirasyûnên) eşîrên Kurd wekî; Hekarî (deverê Qereqoçan, Bohtan (Cizîre, Siîrt, Şirnax, Silopi, Batman, Şirvan, Millan (Çinar, Merdîn, Riha, Viranşehir, Omerli , Baraz (Elbistan, Maraş, Adiyaman, Çol (Qamîşlo, Nusaybîn ta nêzîkê Efrîn, Çamişgezek (Erzirûm, Sariqamîş, Meletiya, Agrî (deverê Qerequş bûne. Zimanê Kurdên Xorasanê wekî Kurdistana Bakûr Kurmanji ye.




Konfidirasyûnên Otonomî yên Mîr û eşîrên (Êlên) Kurdan, Sedsala 16an




Şah Ebass Sefevî bi şandina Kurdan bi Xorasanê dixwest ko çend xalan bi dest xîne. Xwestin û armanca Kurdan bi dilê wî nebû û ji bo hildagirtina tac û textê padişahiya xwe ji tirsan Kurd ji hevdu dipijiqandin. Menteqa Xorasanê ji dûyî qirkirina Çengîzxanê miqol hatibû hilweşandin û bênifûs bûbû herwiha bêganan bi hêsanî ji wir êrîşi Îranê dikirin. Qezaqan û Tirkmanan jî ji aliyê Bakûra Rojhelata Îranê (menteqa Xorasanê) êrîş kiribûn û ta menteqa simnanê dagîr kiribûn.

Netîce û serencama progirama Şah Ebass Sefevî bû bela sa Kurdan re û bi taybetî bû destpêka bindestiya kurdan ko hîn jî ta îro li bin destin.

Wexta ko Kurd gihiştine Xorasanê li navbeyna Kurdan û ew Qezaq, Uzbek û Tirkmanên êrîşger ceng û şereke pir mezin pêkhat û ji her du aliyan hinek hatine kûştin û li encamê de qezaqan şikest xwer (yan hatin kuştin yan jî revîne welate xwe) û Kurd pîroz bûn. Şah Ebass ko zor u qodreta Kurdan dîtibû bi têkilîya xwe  bi serok eşîretên Kurdan ve dest bi gotûbêj û miamile di derheqê xwe û kurdan pêkanî.

Şah Ebass li encamê de bo hikûmeta xwe û yekparetiya Îranê, xwe deyndarê Kurdan dît û Kurdên Xorasanê ji dayîna bac û maliyat, ceziye û xeracê miaf kirin û ew menteqa Xorasanê (ko ji dû qirkirina miqolan û teymorxan û qezaqan bênifûs bûbû) bi yasayî, qanûnî û mafî da Kurdan û Şehira Qoçanê bû paytexta desthelata konfîdirasyûna Kurdan (Herêma Kurdan a Xorasanê). Kurdên Xorasanê ta zemana Nadir Şah jî ji dayîna maliyatê miaf bûn lê Nadir Şah jî canê xwe û textê padişahiya xwe li sala 1747an a zayînê da ser vê mijara.

Nêzîk li 300 sal (ta zemana Reza Şah, 1910 a dû zayînê) Kurdên Xorasanê hikimran û desthelatdarê wir bûn. Reza Şah li dijî hikûmetên herêmî derket û hewl da ser damezirandina yek hikûmet û yek welat (Iran) ko ewa bû destpêka kokanîna ferhengî, çandî, zimanî, civakî û hikimranên herêmî.

Kurdan jî li menteqa Xorasanê wekî qismek ji Kurdistana kal û pîrên xwe cih girt û qebûl kirin ko em pêşiya êrîşa ecnebiyan bi herd û menteqa Kurdî li Xorasanê digirin û wê biparêzin.  Bi gotina hinek zanîstan; niha wekî menteqa Nexciwanê ko li derevay azerbayjanê ye lê qismek ji welatê Azerbayjanê tê ber çav, menteqa Kurdên Xorasanê ko li derevay Kurdistanê ye jî qismek ji welatê Kurdistanê ye û divê gişt mafên wan bêbin hurmetkirin û parastin.

Kawe yê hesinkar ko sazendê cejna agir a Newrozê ye (621 BC), serokê êla Kawan bû. Eşîreta (Êla) Kawan li Kurdistana Bakûr li meteqa Hekarî, Adiyaman, Siîrt, Agrî (qerequş), gundên Kaweya sufla û Kaweya uliya li başûra Tunceli rû le Meletiya dijîne. Hinek jî koçandine rû li menteqa Çorum û menteqa Qonya û niha hîn jî li wir dijîne. Eşîreta (Êla) Kawan / Kavanlu li Xorasanê li menteqa Radkan, Çêşmegîlas, Deregez (Kela Zingilan, Şemsîxan, Çapişlu) û hinek jî li Qochan, Faroj, Şirvan û Bijnûrd de cîh girtine. Eşîreta Kawan li menteqa Qefqazê (bi taybetî Qerebaq) li Şehrên Şûşe û Zingilan dijîne.


 
    Êl û Eşîrên Kurdan


Hinek ji Kurdên menteqa Erzirumê û Sariqamîş navê Çamişgezek bi xwe ra birin Xorasanê lê li sala 1760an ya zayînê navê Çemişgezek li wir hate guherandin û konfidirasyûna Zeferanlû damezirandin. Mîrayetiya Zeferanlu ji Rojavay Meşhedê û Serexsê ta nêzîki Bijnûrdê bûye. Eşîreta Şadlu li deverê Bijnûrdê (Buzanyurd) ye. Eşîreta Qereçorlu li menteqa Similxanê û Aşxanê ye.

Herdnigarî ya menteqa Kurdên Xorasanê

Kurdên Xorasanê li bakûra rojhelat a Iranê dijîne. Menteqa Kurdên Xorasanê ji aliyê başûr da li qisma jor ya wilayeta gire Xorasanê ye û ji aliyê bakûr da jî li bin sinûra (serheda) Turkmenistanê ye. Ji aliyê rojava de ta wilayeta Gulistanê didomê û ji aliyê rojhelat da jî ta şehrên Meşhedê û Serexsê dikişe. 

Rêzika herdnigarî ya menteqa Kurdan li Xorasanê di navbera N(36.5 – 38.5)˚ û  E(56 – 61)˚ da ye. Rastika menteqa Kurdan li Xorasanê bi texmîn li dor 64.144 Kilometreqare (64.144 Square-Kilometres) ye.

Çiya

Çiyên ko li dormadora menteqa Kurdên Xorasanê ne
 
Aledax li başura Şehira Bijnûrdê, Salûk (tepika bilind; 2670 meter) li rojavayî Aledaxê, Şayjan (tepika bilind; 3032 meter) li rojhelata Aledaxê ye ko li başûra Şehirên Qoçanê û Şirvanê dibe. Bînalûd (tepika bilind; 3211 meter) li başûra newal a Qoçan – Meşhedê ye ko li bakûra Nişabur (bi taybetî deşta Marûskê li menteqa serwilayetê) dibe.

Çiyên ko li aliyê sinûra Turkmenistanê ne: Hezarmesjid li bakûra Şehrî Qoçanê ye. Çiyê zêneyînan(tepika bilind ko nav Gulîl e; 3200 meter) li bakûra Şehrî Şirvanê ye.

Her du rêzên çiyan yên jêr û yên jor bi hev ra newaleke mezin a bi darûber çêdiken ko gişti Şehir û gundên Kurdan lê cih digire.

Şehir

Şehrên menteqa Kurdên Xorasanê vina ne: Qoçan, Şirvan, Bijnûrd, Radkan, Raz, Çinaran, Deregez û dirûnger, Faroj, Bacgîran, Kelat, Layîn, Serwilayet(Deşta Marûskê), Esperayîn, Cowîn, Meşkan (Bakura Sebziwar), Aşxane û Similxane.

Nifûsa kurdan li menteqa Xorasanê li dor 2 milyûnan ne. Kurd li Xorasanê bi lehca Kurmanji ya zimanê Kurdi diaxifin (gepdiken).

Riyên menteqa Kurdên Xorasanê yên di navbeyna şehran de asfalt kirine lê yên gundan û dêhatan ne asfaltin. Li menteqa Kurên Xorasanê tirên û qetar tune ye. Li şehrî Bijnûrdê firokxane heye ko rêwî, gervan û tûrîst dikarin bi firokan ji gişti welatên donyayê bêbin bo serdan û dîtina wê menteqê.

Çem (Avrê - Robar

Çemên menteqa Kurdên Xorasanê vina ne: Atrek ko nêzîk bi dirêjahî ya newala menteqa Xorasanê ji aliyê rojhelat ber ve rojava diherike, li dawî da dirêje derya Kaspiyen li bakûra Iranê. Keşifrûd ko ji Atrekê qiçiktir e ji çaryeka rojhelata menteqa Kurdên Xorasnê radibe û rû li mixalifî Atrekê diherike û ber ve çola qereqûm li nav Turkmenistanê tere.



Menteqa Kurdên Xorasanê; Çiya, Şehir, Gund, Rê û Çem


Hewa

Menteqa Kurdên Xorasanê bi giştî li havînan gelek xweşe, bi taybetî ser çiyan û zozanan pir xweşe û hênike, li deştan û nav şehiran jî hewa germ e. Lê li zivistanan hewa pir sare û carina dereca hewayê digihêje 20 derece bin sifir (- 20 ˚C).  Ji ber vê yekê kinc û cil û berkên germ li zivistanan pêwîste.

Civak û Çand

Me Tilivîzyûn û Radyo bi zimanê kurdi tune ne. Hikûmet jî li dijî Kurda ye û her kes jî ko mafî heyîna Tilivîzyûn, Radiyo û Rojname bi zimanê Kurmanjî bêhîne holê ji aliyê hikûmetê da ceza dibe. Li menteqa me xwendin û nivîsandin bi zimanê Kurdî qedexe ye.

Li menteqa me damezirandina hizb, saziman û komelên kurdi yên perwerdeyî, medenî, ziman û dîrûkî qedexe ne. Kurdên menteqa Xorasanê hemêşe li bin çavê hikûmetê ne. Xwendewar, nivîskar, zanîst û roşenbîrên kurd bi manêne corbicor tên girtin û li bin zext û sitemê ne.

Cecoxanê Kawî (zengilî)  û Ceferquliyê zengilî  her du ji êla Kawan bûne ko li menteqa Xorasanê (Ceferqulî û Cecoxan li başura Deregezê; bi taybetî li gundên Zingilan, Şemsîxan û Çapişlu dijîbûne,  pir bi nav û deng in. Ceferqulî şaiîr û helbestvan bûye lê Cecoxan serdar, cengawer û têkoşer li hemberî êrîşên Qezaqan û Tirkmanan bûye. Bi desta zingilan ji êla Kawan re zengilî digotin (topera bi zengilan) ji ber ko wan li koçberî û karevanên xwe zengil (zîl) li ser kapanê stûya devan / uştorên xwe de dardadikirin.
 
Nifûs

Li êranê serjimêrî ya dimokratîk ko lê yeqîn û îtimad bikî tune ye. Serjimêrî li ser netewên (milîyetên) êranê ko bi zimanê qeyrî Farsî ne qet nebûye. Hêjmara Kurdên xorasanê bi texmîn li dor 2,000,000an e.

Li dawiya vê konfiransa û axaftina xwe ji birêz Azad Ayyildirim rêveberê navenda Komkar pir sipas dikem. Birastî navenda Komkar ji bo Kurd û Kurdayetî xebat dike. Hemû karmendên Komkarê li konfiransa Kurdên Xorasanê pir zehmet kişandin, ji we ra xêr û xweşiyê û serketinê hêvî dikem.









Dr. Afrasiab Shekofteh
London, UK, 31/05/2009

afradvm@yahoo.co.uk
www.cskk.org



 
انتخاب ها
 گرفتن پرينت از اين مطلب گرفتن پرينت از اين مطلب
 ارسال به دوستان ارسال به دوستان


موضوعات مرتبط

فعالیت

كليه حقوق اين سايت متعلق به انجمن فرهنگی و مدنی کردهای خراسان است
هرگونه انتشار يا توزيع مجدد مطالب متعلق به اين سايت، با ذکر نام انجمن فرهنگي و مدنی کردهای خراسان آزاد است
info@cskk.org, Tel: +44 (0) 78 677 649 72, Fax: +44(0) 207 691 93 28