CSKK - دستور زبان و ادبیات کوردی ‌(کورمانجی)

این فرم از حروف اضافه در تغییر حالت زمانی افعال بکار می روند.

الف - حروف اضافه برای حالت زمان حال :

برای درست کردن فعل زمان حال           di

Dil ji dilan hez diken
  Ez diçim debistanê

ب - حروف اضافه برای حالت زمان آینده :

   برای درست کردن زمان آینده dê, wê, tê) ê

Ez ê herim (biçm) debistanê

من به مدرسه خواهم رفت.

Bavo ê kînga (kengê) vegeri
پدر کی برخواهد گشت؟

Tê (tu ê) îsal terî merasim û kombûna Jeferqulî Zinglî
شما امسال به مراسم و گردهمایی جعفرقلی زنگلی می روید؟

Ew wê sibeh bêbe vir
ایشان فردا به اینجا خواهد آمد.

Sibeh dê (ê) bibe 25,ê meha 6,an ya sala 2010
     فردا 25 ام ماه 6 ام از سال 2010 خواهد شد.


پ - حروف اضافه برای حالت امری :

   برای درست کردن فعل حالت امری           bi

Bilezîne li me dereng e
عجله کن دیرمان شد.

Bilive dereng bû
بجنب دیر شد.

Bireve! bavo hat

فرار کن! بابا آمد.

Metirse! ez li cem te me

نترس! من پیش تو هستم.

Bike
Meke

ت - حروف اضافه برای حالت بلانی فعل:

Bila (bra, bera, bere

Bila dilê te xweş bibe
بگذار دلت سالم باشد (معمولأ به کسی که عزیزش را از دست داده است، می گویند).

Bila diz hebin, şevereş pir in

بگذار دزدها باشند، شبهای تاریک زیاد هستند (کنایه از رشادت است).

Rindîyê bike bila rindî bêbe pêşîya te
خوبی کن تا خوبی به پیشواز تو آید.

Bila ew mêr be, li ber çavê neyar û dişmen (dijmin) be

بگذار آن مرد باشد، جلوی چشم بدخواه و دشمن باشد.

Bila baran bibarîya, bira em şil bibûana

بگذار باران می بارید، بگذار ما خیس می شدیم.

Xwedê yar be bila dinya kulî neyar be

اگر خدا با ما یار باشد بگذار همه با ما یار نباشند.

Xwedê yar be bila şûr ji dar be
اگر خدا با ما یار باشد بگذار شمشیر از چوب باشد.

ج - حروف اضافه برای حالت شرطی فعل:

   اگر     Eger (ger, er, ege), ku
   اگر     Heke (heger, hek, heker
     شاید، احتمالآ Belki (belko, belkî, belkim, belku, belkê
   همانطور، همانطور که    Wer (wer ku
   تا، تا اینکه     Heta, heta ku

Heta ku ew bihata, em ê biçûna
تا اینکه او بیاید، ما رفته بودیم.

Heta ku wê pîrejinê negota, wan tiştek nadikir
تا که آن پیر زن نمی گفت، آنها چیزی نمی کردند.

Heta ku rûyê (mirûzê) xwe tirş nekira, xizanê wî nadisekinîn
تا موقعیکه ترش رویی نمی کرد، بچه های او ساکت نمی شدند.

Hek ew dilşad bûya, ez jî dibûm
اگر ایشان دلشاد می شد، من هم می شدم.

Hek baran bibarîya, min ê baranîyê xwe bianiya
اگر باران می بارید، من کت بارانی خود را می آوردم.

Heke me kar bikira, me yê hinek dirav bidaya te
اگر ما کار می کردیم، ما مقداری پول به شما می دادیم.

Hek min kevir biavêta, çûçik gişt ê bifirîyana
اگر من سنگ را پرتاب می کردم، همهء گنجشکها می پریدند.

Belkî min ew kitaba xwendibe, Helbet ku te ew xwendîye
شاید من آن کتاب را خوانده باشم، البته که شما آن را خوانده اید.

Hek ew li vira nebûya, em ê biçûna
اگر او در اینجا نمی بود، ما می رفتیم.

Heke em zû raketina, em ê zû rabûna
اگر ما زود می خوابیدیم، ما زود بیدار می شدیم.

Heker me weqes rû nedaya wî, li me haka (wisa) nadikir
اگر ما آنقدر به ایشان رو نمی دادیم، به ما این جور نمی کرد.

Çer ku ew bihatina, em ê biçûna
   بمحض اینکه آنها می آمدند، ما می رفتیم.

Ew hevalê ku min dît, Kurmanj e
آن دوستی که من دیدم، کرمانج است.

Tiştin hene ku tu pê nizanî
   چیزهایی هستند که شما آنها را نمی دانید.

Eger te weqes gepnekira, ew ê aciz nebûna
اگر تو آنقدر صحبت نمی کردی، آنها خسته نمی شدند.

Ger ew çavteng nebûya, min ê jê bixwesta
اگر او چشم تنگ نبود، من از ایشان درخواست می کردم.

Eger ez biçûma debistanê, ez ê qebûl bibûma

ج - حروف اضافه برای حالت آرزویی فعل:

           می شود، بایستی (حالت آرزویی و بایستن دارد)             Dibê (divê, divîya
                                       نباید (حالت آرزویی و نبایستن دارد)       Nabê (navê
             بایستی      Gerê
                                   لازم بودن، بایستی     gerek
   ممکن است / شاید / احتمالا  dibi (dibe, dibit
                                                                          ممکن است که      dibi ku (dibe ku

Dibi ku ez jî bêbim

ممکن است که من هم بیایم

Divê ew bêbe
بایستی (ایکاش) او بیاید

Dibê ez herim
می شود که (بایستی) من بروم

Divê tu nerevî
می شود که (بایستی) تو ندوی

Divê mirov (adem) bûkê li hespê nêr siwar bike

آدم بایستی عروس خانم را روی اسب نر (نریان) به خانه بخت بفرستد (خوشبختی)

Ez gerê herim
من باید بروم

Heke ez jî gerek bibim, ez ê bêbim
اگر من هم لازم بشوم، من خواهم آمد

nabê ez li vira bimînim
نباید (نمی شود) من در اینجا بمانم

navê tu herî
نباید (نمی شود) شما بروید

Dibi ku çûbûne dûkanê
ممکن است که به مغازه رفته باشند

۳- حروف اضافه اسمی: این حروف اضافه، اسامی را ملبس، تصریف و سلیس می کنند

Bi, di, ji, li

Ez ji kelê têm
من از روستا (قلعه) می آیم.

Min ji wî re got
من به ایشان گفتم.

Zor gizêran ji herdê dikişîne
زور هویج را از زمین می کشد بیرون.

Ewr li asman çêdibin
ابرها در آسمان درست می شوند.

Firoke li asman difire
هواپیما در آسمان پرواز می کند.

Em bi rêya Bijnûrdê ra çûn Esperayînê
ما از راه بجنورد به اسفراین رفتیم

Bi qirşi qalan û pirçi palan xanî çênabin
با پوشال موشال و آشغال ماشغالها خانه درست نمی شود

Ez di Qoçanê re çûm Bacgîran
من از طریق قوچان به باجگیران رفتم.

Pîzpîzka Zirnê û Qoşmê ji qamîşan çêdibe
صوت صوتک سرنا و قوشمه (جفت نی) از گیاه نی درست می شوند

Mêşi mêşi viz - viz ji te, hingiv ji min

آهای مگس مگس وز وز کردن برای تو عسل برای من

Ez par li Layînê û Kelatê bûm

من پارسال در لایین و کلات بودم.

Ard bi êlegê (hêlek, qelûr) tê bîtin (bêjîn / serend kirin
آرد بوسیلهء الک غربال (سرند) می شود.

Şijî ya penîrê nuh (taze) ji parzin dirijîya nav teşta mîsî ya qelay kirî
آب پنیر تازه از طریق آبکش (پارچه نازک سفید رنگ) بداخل تشت مسی قلع شده ریخته می شد.

Kurmanj li menteqa meşkan (bakûra Sewziwarê) û menteqa Serwilayetê (bakûra rojava ya Nîşabûrê) jî zehf hene
مردم کرمانج در منطقهء مشکان (شمال سبزوار) و منطقه سرولایت (شمال غربی نیشابور) هم زیاد هستند.

Kurmancên Serexsê û Layînê ji zimanê zikmakî ya xwe pir hez diken
کرمانجهای سرخس و لایین زبان مادری خود را خیلی دوست دارند.

Ez kurmanjên Xorasanê qet ji bîrnakim û ruhê min bi wê derê girêdayî ye
من کرمانجهای خراسان را هیچوت فراموش نخواهم کرد و روح من به آنجا گره خورده است.

Hinek ji kelegî û koçerên kurmanj ên Xorasanê ji êş û jana bawî (bah, reşebah) gilî û gazî dikirin
تعدادی از روستائیان و ایلات کوچرو کرمانج خراسان از درد و رنج ناشی از روماتیسم گلایه می کردند.

Li hember (hevber) çîyayi Hejarmeçîtê da çîyayê Şahîcanê (Şadîcan) ye, li ser wan wargehên koçeran hene, di bin da rûbara (rûdxana) Etrekê diherike, li ber rûbarê da şehrê Qoçanê û welatê min tê dîtin

در مقابل کوه هزارمسجد کوه شاهی جان (شادی جان) است، در روی آنها منزلگاه (اردوگاه) ایلات کوچرو هستند، در پایین آن رودخانهء اترک جاری است، در کنار رودخانه شهر قوچان و ولایت من دیده می شود.

ji mino li mino
از من است که بر من است (از ماست که بر ماست)

۴- حروف اضافه مثبت: این حرف اضافه برای مثبت کردن یک جمله یا حالتی استفاده می شود.

Belê, herê (erê / ê), a, jixwe

Belê, ez te nas dikem
بله، من شما را می شناسم

A, ez ji Qoçanê me
بله، من از قوچان هستم

ê (erê), Rojîn hevala min e
بله، روژین دوست من است

Herê, ez alfabêya Kurdî dixwînim
بله، من الفبای کردی را می خوانم

Jixwe tu min nas dikî
از خود (همینجوری، علاوه بر این) تو من را می شناسی

۵- حروف اضافه منفی: این حرف اضافه برای منفی کردن استفاده می شود.

Bê, na, ni, nî, ne, nê, no, me, naxêr (nexêr

Bê te bigota min dizanîbu ku tu Kurd î
بدون گفتن شما، من می دانستم که شما کرد

Ez neçûm lê ew hat
من نرفتم اما ایشان آمد

Ez naxwazim bêhurmet bijîm
من نمی خواهم بی حرمت زندگی کنم

Ez nikarim bê serxwebûn û azadî bijîm (zindigî bikem
من نمی توانم بدون استقلال و آزادی زندگی کنم

Ez nizanim kuda herim
من نمی دانم به کجا بروم

No, ez te nas nakim
نه، من تو را نمی شناسم

Naxêr, ez bindestîyê qebûl nakim
نخیر، من زیردستی را قبول نمی کنم

Çima Danîyal nêye (nayê) mal
چرا دانیال به منزل نمی آید

Gog li nav bêxçe nîne (nine
توپ در داخل باغچه نیست

Bavo got wer meke
پدر گفت آنطور نکن

Ez Kurmancên Xorasanê qet jibîr nakim
من کرمانجهای خراسان را هرگز فراموش نمی کنم

Şofirên menteqa Kurmanj ya Bakûra Xorasanê li zivistanê bi lez (zû) najon
راننده های منطقهء کرمانج شمال خراسان در هنگام زمستان با سرعت رانندگی نمی کنند

Bavo got îro derî dûkanê vemeke
پدر گفت درب مغازه را امروز باز نکن

Ez wê ji xewê ranakim
من ایشان را از خواب بیدار نمی کنم

Min av venexwar
من آب ننوشیدم

پیشوند – na فقط در زمان حال بکار می رود. معمولأ در حالت امری بجای پیشوند – ne از پیشوند – me استفاده می شود. پیشوندهای ne, ni, na اگر در جلوی فعل قرار گیرد آن فعل را منفی می کند، و از نظر املایی به فعل وصل می شوند. اگر بخواهیم اسم و یا صفت را در یک جمله منفی کنیم آنگاه این پیشوندها را در جلوی آن اسم و یا صفت می آوریم (اما از نظر املایی از آن اسم یا صفت جداگانه نوشته می شوند). ( nînê حالت tawandin است برای na و ni ) در جلسه آینده مبحث tewandin به تفصیل بیان می شود.

Bavo îro kar nake

پدر امروز کار نمی کند.

Ev ne xanîyê me ye

این منزل ما نیست.

Şivan bi şev ranakevin

چوپانان در شب نمی خوابند.

Ev qelem (va qelema) ne dirêj e

این قلم دراز نیست.

Bindestî ne xweş e

زیر دستی خوب نیست.

Ez naçim debistanê

من به مدرسه نمی روم.

Wî karî meke

آن کار را نکن.

Qelema min ne sor e

قلم من قرمز نیست.

ne xweş e
ne rind e
ne sêv e
meke
bike
merijîn
birijîn

۶- حروف اضافه پرسشی: این حروف اضافه، برای درست کردن حالت سئوالی استفاده می شود.

ka, kanê, kî, kîjan, ma, çi, çend

چطور Çere (çawa, çer, çito

   چرا çima (çira
xelko (gelo, tirêm
   اینطوری wer (weha, weh, wa
wey (way
      آخه، آخر، تابحال، هرگز، همواره، هیچوقت          qe
    مثل اینکه، گویی که، فکر میکنم که، معتقدم که       qey

Çere tu hatî vir
چطوری به اینجا آمدی؟

Qe tu ji min çi dixwazî

آخه تو از من چه می خواهی؟

Qe tu ku were
حداقل (آخه) شما که بیایید؟

Çawa tu çûyî wir
شما چطوری به آ نجا رفتید؟

Çima tu li me napirsî

چرا شما احوالی از ما نمی پرسی؟

Xelko ew çûye kuderê
آهای جماعت، ایشان به کجا رفته است؟

Qey tu ji kelê tê
می گویم (گویی که) شما از روستا (قلعه) می آیید؟

Qey tu neçûyî
شما نرفتید؟ (فرم پرسشی)

Te digot qey ew mamosta ye
شما فکر می کردید ایشان معلم است

Min digot qey ew mamosta ye
من فکر می کردم ایشان معلم (دبیر) است

Çer ez herim mala wan
من چه جوری به منزل آنان بروم؟

Ka mamoste
معلم کو (کجاست)؟

Tu çi dibêjî
Te çi kir
Wî çi anî
Saet çend e
Saet çî ye
Hûn çend salî ne
Çend sêvan bide min
Çend xweng û birayên te hene
Çend heb qend bide min
Way li mino / minê
وای بر من (زن / مرد)

Hek wer bibe? (ku weha bibe
اگر آنطوری بشود؟

Wer dibe

اینجوری می شود؟

Ma ev a te ye

آیا این مال شما است؟

Ma tu li îstgah otobusê peya (pêde / pîyade) bûyî
آیا شما در ایستگاه اتوبوس پیاده شدید؟

Ma tu neçûyî debistanê
آیا شما به مدرسه نرفتید؟

Çima Rojîn digirîye
چرا روژین گریه می کند؟

Çima xwezûrî rojînê hey xwezîya xwe dadiqurtînîye
چرا پدر شوهر روژین خانم مکررآ آب دهانش را قورت می دهد؟

Kanê debistan û xwendin û nivîsîn a bi Kurmanji

کجاست مدرسه و خواندن و نوشتن به کرمانجی؟

Ma tu sibe terî (diçe) dereki? A, ez ê herime Layînê

آیا شما فردا به جایی میروید؟ بله، من به شهر لایین خواهم رفت.

Tu çawa dikarî weqes bigerî

تو چطوری می توانی اینقدر بگردی؟

Nizanim çima îro dilê min hatiye girtin
نمی دانم چرا امروز دلم گرفته است

۷- حروف اضافه استدلالی: این حروف اضافه، سبب و دلایل انجام کاری را و یا حالت استدلالی و توجیهی آن را توضیح می دهند.

تا، تا اینکه، برای اینکه Da / ta, daku / taku
jiber, jiber ku, jibo, bo
ku, çer ku
seba (sa, sewa), saku
sebeb (sedem
loma (lewma, lewre
çinku (çimkî
heta ku

Ço /şiv rakir da (ta) lêxe Rojînê
چوب دستی را بالا برد تا به روژین بزند

Ez jiber sitema şîxan derketim

من از دست ستم شیخ ها آمدم بیرون.

Daniyl tifang kirî daku here / biçe nêçîrê

دانیال تفنگ را خرید تا که به شکار برود.

Jiber ku welatê Kurdan bindest e, nivîsîn bi zimanê me jî, qedexe ye

بخاطر اینکه سرزمین کردها زیر دست (حاکمین غیر کرد) است، نوشتن به زبان ما نیز قدغن است.

Jibo pêş xistina zimanê kurdî yekitîyeke zimanzanan lazim (pêwîst) e

برای پیشرفت زبان کردی یک تجمع و اتحاد زبان شناسان کرد لازم است.

Serxak û binxaka Kurdistanê talan dibe loma Kurd hejar û feqir in

سرزمین و زیرزمین کردستان چپاول و غارت می شود بهمین خاطر کردها فقیر و بینوا هستند.

Kurd bûne bindest, seba ku li xwe xwedî derneketine (werneketine

کردها زیردست شده اند؛ چونکه به خود ارزش نداده اند (بی صاحب)

Ew seba (sa) min ra hat

ایشان بخاطر من آمد.

Gerê ew pir zû bên daku em bigihêjin qetarê

می بایستی آنان خیلی زود بیایند تا که ما به قطار برسیم.

Ez ê her tiştî bikem daku dilî wê xweş kim

من هر کاری خواهم کرد تا که دل ایشان را خوش کنم.

Ew hindik dixwe daku çax (qelew) nebe

ایشان کم می خورد تا که چاق نشود.

Çer ku wan em dîtin, bangî (bange, bane) me kirin

آنها بمحض اینکه ما را دیدند، ما را صدا کردند.

Çer ku ez bigihêjim wir, ez ê ji te ra tilifon bikim

بمحض اینکه به آنجا برسم، برای شما تلفن خواهم کرد.

Berî ku tu bigihêjî avê, derlingê xwe hilmede

قبل از اینکه به آب برسید، سر پاچه های خود را بالا نبرید.

Wan nedihişt em bi kurmanjî binivîsin daku em gişt bibin Fars
آنها نمیگذاشتن ما به کردی بنویسیم تا که همه ما فارس شویم.

Heta ku ew hat, em çûn
تا که ایشان آمد، ما رفتیم.

Heta ku ew bihata, em ê biçûna
تا اینکه او بیاید، ما رفته بودیم.

Êzing jibo şewtandinê ne

هیزم برای آتش زدن (سوزاندن) می باشند

Werziş sa tendurustîyê lazim e

ورزش برای تندرستی لازم است

Sa çi ra dêri venakî? Saku kilît bi min ra nine (nîne

برای چه درب را باز نمی کنید؟ برای اینکه کلید آن با من نیست.

Ji dêlva ku (li şûna ku) radyoyê veke, tilivîzyon vekir
بجای آنکه رادیو را روشن کند، تلویزیون را روشن کرد.

Ademên ku dewlemend in (dara ne), kar nakin
آدمهایی که ثروتمند هستند، کار نمی کنند.

Ku ez çûbama welêt, ez ê kêfxweş bibama
اگر من به ولایت رفته بودم، کیف می کردم (لذت می بردم)

Tasa ku li der bimîne, se dihalêse
بادیه (کاسه فلزی) که در بیرون بماند، سگ لیس می زند

۸- حروف اضافه توضیحی :

خوانندگان گرامی توجه بفرمایید، کلماتی که در داخل پرانتز نوشته شده اند بسته به استفادهء آنان در مناطق مختلف کردنشین همه با هم مشابه هستند.

Ba, bal, belkî, bes, bese, cem, sipas, dîsa, êdî, gel, gor, her, heta
heya, jixwe, tewrî, tenê
şabaş (şewaş) / sipas
hînga / hîngê
nêzik / nik
loma (lewma, lewre, lewra
mîna (wekî , nata , nola, nala

haka (weha, wilo , wisa, wek

xwastin (xwezika , xwezî

دیگه، دیگه هرگز، از این به بعد (مترادف êdî در لهجه سورانی nema است) Êdî

Êdî ez narim mala wan (carek din ez narim mala wan
من دیگه به منزل آنان نمی روم.

Ez nema diçim mala wan
من دیگه به منزل آنان نمی روم.

Ku xwedê bêje ” erê ” êdî kes nikare pêş lê bigire
اگر که خدا بگوید بله، دیگه کسی نمی تواند جلویش را بگیرد.

Êdî (dî) bes e, weqes zilm û zor li ser Kurdan
دیگر بس است، این همه ظلم و زور روی کردها

Êdî rabe herinê (di rabe henê
دیگه بلند شو بریم

Ez li ba te me
من در کنار تو هستم (با تو هستم).

Ew li bal min bû
ایشان در کنار من بود.

Ew belkê bêbe wir
ایشان شاید که بیاید به آنجا

Rojîn bes tu were
روژین خانم فقط شما بیایید.

bese bixwe
cem wê ye
dîsa hat
gel min e
gor wan
heta êvarê
heya sibehê
loma nêye
lewma xwar
mîna şêr
nêzîk te
jixwe nêye
tenê tu were
تنها تو بیا.

wekî mêran
مثل مرذ (کنایه از رشادت).

weha nabe
اینجوری نمی شود.

wilo dibe
اینجوری ممکن است

wisa rind nine
اینجوری خوب نیست.

xwast bike
خواست انجام دهد.

Dîsa li Qoçanê baran dibare
دوباره در قوچان باران می بارد

Ger em azad bibin hînga em ê mîna ademan bijîn (zindigî biken
اگر ما آزاد بشویم آنگاه ما مثل آدم زندگی خواهیم کرد.

Heta ku ew neyê, ez naçim (narim
تا که او نیاید، من نمی روم.

Wekî (wek ku) te got, va kara cûr nabê
همانطور که تو گفتی، این کار جور نمی شود.

Hetanî êvarê em li wir man
تا عصر ما در آنجا ماندیم.

Sal mîna bawîşkan tên û terin

سال ها مثل خمیازه کشیدن (دهان دره) می آیند و می روند.

همانطور که در لابلای مثالهای درسهای قبلی نیز مشاهده کردید در کرمانجی چهار حرف اضافه هستند که گاهأ بصورت اختصاری و ادغام شده با ضمایر بعد از آنان نوشته می شوند و یا بعبارت دیگر بصورت فشرده و مخفف بکار می روند تا از نوشتن مجدد آن ضمایر (مفرد، جمع) که موقعیت کاری آنان قبلأ در جمله معلوم می باشد، جلوگیری شود. به مثالهای زیر توجه کنید:

Jê … , tê … , pê … , lê

Lê = li + wê / wî
jê = ji + wê / wî
pê = bi + wê / wî
Tê = di + wê / wî

Kesên ku şagirdê wî bûn pê (bi wî) va kar dikirin

کسانی که شاگردان ایشان بودند با ایشان کار می کردند.

Hûn çere û kînga pê hesîyan

شما کی و چگونه مطلع شدید؟

Hûn çima pê dikenin

شما چرا به او می خندید؟

Em bi rastî pê kêfxweş bûn

براستی ما با آن شادمان شدیم

Ew gişt (kulî) tê hilhatin

همهء آنها در آنجا (مکان) جور شدند (جای گرفتن)

Menteqa qoriqkirîye tendorê li bakûra Qoçanê ye û tê da pezkovî hene

منطقهء حفاظت شدهء تندوره در شمال قوچان است و در آنجا گوسفند وحشی شکاری هست.

Mêrikê Hotilê otaqa min û nivînên ku ez tê (di wan) da rakevim bi min nîşan dan

آقای مستخدم هتل، اتاق و رختخوابی که در آن بخوابم را به من نشان داد.

Mizgînekê ji bavî min bistînin saku jê (ji wî) ra nevîyek çêbûye

یک هدیه از پدرم بگیرید برای این خبر خوش که ایشان نوه دار شدند.

Dixtor lê (li wê) temaşe kir û got ku ew sax e (salim e / xweş e

دکتر (پزشک) به ایشان تماشا کرد و گفت که ایشان سالم است.

Min gepa wî lê (li wî) wegerand
من حرف ایشان را بهش (به او) برگرداندم

ذیلآ حالتها و معانی مختلف این چهار کلمه ادغام شده را در کرمانجی با هم مرور می کنیم

Tê

              1)            Tê = di + wî / wê (vî / vê

Tê = tu + ê           (2

tê bixwezî, ew ê bide te

شما بخواهید، ایشان به شما خواهد داد

3)            آینده         Tê

         ماه آینده   meha tê

4)            پیشوند افعال مرکب         Tê

این پیشوند در جلوی کلمات می آید و معنی؛ بودن، دانستن ، آمدن و ارزش دادن را به کلمات می دهد.
Têgihiştin, têdan, têketin

Lê

Lê = li + wî / wê (vî / vê) [( li kesekî / li tiştekî        (1

ew lê (li dîya xwe) çûye
ایشان به او (به مادرش) رفته است.

sêri lê (li wê) digerîne
سرش (سر او ) را مشغول می کند.

Beran lê (li mîyê) ket
قوچ با میش جفت گیری کرد (پرید روی میش)

Bavo lê (li wî) nifir kir
پدر بهش (به او) نفرین کرد.

Deynî (dêhnî) wî lê (li wî) vegerîne
دین / قرض او را بهش (به او) برگردانید.

Min barê xwe lê (li kerê) kir
                  من بار خود را رویش (روی الاغ) بار کردم.

      2)         اما، از طرف دیگر         Lê

Rovîyan rê birîne lê navê guran derketîye

روباه ها راهبندان کرده اند اما اسم گرگها در آمده.

Tav herdê dixemilîne lê karkirin adem (mirov
   آفتاب زمین را تزیین می کند (آراستن) اما کارکردن انسان را

3)                  سیل             Lê

Baran barî û lê ket bin xanîyê me
      باران بارید و سیل به زیر خانه ما افتاد


     4)     حرف ندا :  برای صدا کردن مونث (برای صدا کردن مذکر از Lo استفاده می شود)
Lê


Lê Rojînê
آهای خانم روژین

Lêlê tu kuda terî
آهای سرکار خانم شما کجا می روید؟

Lo lawiko
آهای آقا پسر

Lo Reşo
آهای جناب رشو (رشید)
(خلاصه کردن اسم در کردی نشان از صمیمیت و رفاقت
است که در زبان محاوره ای در بین مردم عادی معمول است)

Lolo meke barebar (qareqar
آهای (مرد) هارت و پورت (جنجال و المشنگه) نکن

Xelko ez çi bikem
برای حرف ندا در حالت جمع، از کلمهء Xelko (gelo  نیز استفاده می شود

  (دیگر حروف ندا شامل:  ax, ox, ay, êh, ah, hah, of, tûf, wax, wey

5) پیشوند افعال مرکب Lê

   گردآوری کردن      Lêgerîn
  پژوهش کردن، تحقیق کردن      lêkolîn
    زدن، نواختن Lêxistin

پوشاندن، آباد کردن Lêkirin

Jê

1) حرف اضافه jê = ji + wî / wê (vî / vê

Heke te Rojin dit jê ra mebêje (mewêje
اگر شما روژین را دیدید برای او نگویید.

2) پیشوند افعال مرکب jê

کندن Jêkirin
sêv ji darê jêkirin

         سیبها را از درخت کندن

از دست دادن   jêçûn
çiqes jêçû ye

Pê

   1)         حرف اضافه     pê = bi + wî / wê (vî / vê

Pê hesiyan

از او باخبر شدن

Pê kenin
به او خندیدن

Pê xweş bûn
با او خوش بودن

Pê nikarim reqîb bibim
با او نمی توانم رقیب شوم

Pê nikarim bilîzim
با او نمی توانم بازی کنم

2) پا - پای pê

pê lê kirin
پا روی آن کذاشتن

ji pê kirin
از پای در آوردن

Rabûn ser pê (piyan
سر پا بلندشدن

Rakirin ser pê (piyan

سر پا بلندکردن

Mîh pê li berxa xwe nake
میش پا روی بره اش نمی گذارد

3) از پشت - به دنبال pê

Ketin pê (pey) min
به دنبال من راه افتادن

Dan pê (pey) hev
به دنبال هم کردن

Sibeh tê, xêr jî ji pê ra tê
صبح می دمد، خیر و برکت هم به دنبالش می آید

4)        پیشوند افعال مرکب     pê

                 پیچیدن     Pêçandin
    گرفتن (آتش) Pêketin
           روشن کردن (آتش)     pêxistin (vêxistin

---   -   --- -   ---